Hasło „Zdrajcom śmierć” to radykalne, emocjonalne zawołanie o głębokich korzeniach w polskiej historii, wyrażające bezkompromisową postawę wobec zdrady narodowej, kolaboracji czy szpiegostwa.

Najstarsze znane użycie – Powstanie Listopadowe (1831)

Najbardziej udokumentowanym historycznym momentem jest Noc 15 sierpnia 1831 w Warszawie podczas wojny polsko-rosyjskiej. W obliczu niepowodzeń militarnych i podejrzeń o zdradę wśród dowódców, wzburzony tłum (wspierany częściowo przez żołnierzy liniowych) wdarł się na Zamek Królewski, gdzie przetrzymywano aresztowanych podejrzanych o szpiegostwo i kolaborację z Rosją. Wznoszono wówczas okrzyki: „Niech żyje Polska, śmierć zdrajcom, śmierć szpiegom!”

Był to akt samosądu (linczu) na oskarżonych o zdradę generałach i oficerach. Hasło oddawało wówczas powszechną frustrację, poczucie zdrady elit i żądanie surowej sprawiedliwości w obliczu zagrożenia niepodległości.

Okres II wojny światowej i okupacji niemieckiej

Hasło stało się szczególnie popularne w polskim podziemiu niepodległościowym. Używano go jako ostrzeżenie i groźbę wobec kolaborantów, szmalcowników, konfidentów gestapo oraz zdrajców narodu.

Przykładowo:

• W 1941 roku, po egzekucji aktora Igo Syma (kolaboranta z Niemcami) przez Związek Walki Zbrojnej (poprzednik AK), w prasie konspiracyjnej i ulotkach pojawiały się teksty w stylu „Zdrajcom śmierć”. Jedna z publikacji nosiła nawet tytuł Zdrajcom śmierć.
• Było to typowe zawołanie w akcjach odwetowych i wyrokach Wojskowych Sądów Specjalnych AK/NSZ na zdrajców.

Żołnierze Wyklęci i powojenna partyzantka antykomunistyczna

Po 1944/1945 hasło żyło wśród Żołnierzy Wyklętych – walczących z sowietyzacją Polski. Kierowano je przeciwko ubekom, konfidentom i zdrajcom, którzy wydawali polskich patriotów komunistycznym służbom. Do dziś pojawia się na muralach, naklejkach i w środowiskach patriotycznych właśnie w kontekście hołdu dla Wyklętych.

Współczesne użycie

Dziś fraza „Zdrajcom śmierć” funkcjonuje przede wszystkim jako:

• symboliczne, radykalne hasło patriotyczne i antykolaboranckie
• element retoryki w kręgach narodowych, piłkarskich ultrasów czy środowisk niepodległościowych,
• odniesienie do historycznej walki z wszelką formą zdrady interesów narodowych.

Nie jest to hasło oficjalne żadnej organizacji ani partii, lecz żywiołowy okrzyk ludowy i konspiracyjny, który pojawia się w momentach największych napięć narodowych – od XIX wieku, przez II wojnę światową, aż po czasy powojennej walki z komunizmem.

W skrócie: „Zdrajcom śmierć” to polskie „No pasarán!” albo „Śmierć wrogom ludu” – tylko skierowane przeciwko tym, którzy zdradzają własny naród. Zawsze niosło w sobie mieszankę gniewu, honoru i żądania sprawiedliwości.